میدانیم با چه مخالفیم
بعد از «نه» چه میآید؟
مدام متوجه میشوم که با اطمینان حرف زدن دربارهٔ آنچه اشتباه پیش رفته، چقدر آسانتر است از حرف زدن دربارهٔ اینکه بعدش چه باید بشود. ما با مشکل زندگی کردهایم. میتوانیم از بیعدالتی، سرخوردگی و تصمیمهایی بگوییم که بدون نظر ما گرفتهاند. توصیفِ جایگزین سختتر است، چون هنوز آن را تجربه نکردهایم. آدمها میتوانند توافق داشته باشند که وضع موجود ناامیدشان کرده، اما جایگزینهای کاملاً متفاوتی در ذهن داشته باشند. مدتی همه با هم هورا میکشند. اختلافنظر فقط جلسهاش را به وقت دیگری موکول کرده است.
بحثهای مربوط به سرمایهداری، کمونیسم و سوسیالدموکراسی این موضوع را روشن میکنند. سرمایهداری صنعتی تولید را گسترش داد و ثروتی عظیم به وجود آورد، در حالی که بسیاری از کارگران اختیار چندانی بر شرایط کارشان نداشتند. ممکن بود جامعهای ثروتمندتر شود، بیآنکه با کسانی که بخش بزرگی از کارش را انجام میدادند عادلانهتر رفتار کند. مخالفت با آن نظم از نارضایتیهای روشنی سرچشمه میگرفت. پرسشی بسیار بزرگتر را هم دربارهٔ مالکیت و قدرت پیش میکشید.
مارکسیسم در همان لایهٔ عمیقتر پاسخی عرضه کرد. موضوع نقدش رابطهٔ میان صاحبان ابزار تولید و کسانی بود که ناچار بودند نیروی کارشان را بفروشند. عوض کردن چند کارفرمای بدرفتار، آن رابطه را دستنخورده باقی میگذاشت. اما هدفِ مالکیت جمعی هنوز پرسشهای دشواری را بیپاسخ میگذاشت: مردم در عمل چگونه باید تولید را اداره میکردند و تصمیمگیران را پاسخگو نگه میداشتند؟
در کشورهایی که حکومتهای کمونیستی این تصمیمها را در دولتی زیر سلطهٔ حزب متمرکز کردند، کنار زدن مالکان خصوصی لزوماً اختیار را به دست مردم عادی نداد. برای همین، حرکتهای بعدی به سوی بازار میتوانست شبیه بازگشت به همان چیزی باشد که انقلاب رد کرده بود. سوسیالدموکراسی مدرن در مسیر دیگری شکل گرفت: حفظ بازار و کسبوکار خصوصی، همراه با گسترش خدمات عمومی، حقوق کارگران و حمایتهای اجتماعی. اینها پاسخهایی رقیب بودند، نه ایستگاههای سفری واحد و ناگزیر.
نامی آشنا میتواند تفاوتهای مهمی را پنهان کند. سرمایهداری با حقوق کارگری قویتر، همان ساختارِ سرمایهداری بدون آن حقوق نیست. معنای مالکیت عمومی هم بسته به اینکه اختیارش دست چه کسی باشد تغییر میکند. بعضی شکستها از نادرستی یک ایده خبر میدهند؛ بعضی دیگر از مشوقهای نامناسب، تمرکز قدرت یا اجرای ضعیف. تشخیص فرقشان زمان میبرد. متأسفانه «هنوز داریم بررسی میکنیم کجای کار ایراد داشته» شعار انتخاباتی چندان خوبی از آب درنمیآید.
با قطعیت حرف زدن بیشتر به کار کارزارهای سیاسی میآید. «آنها ناامیدتان کردهاند» تشویق به همراه دارد. «اجازه بدهید زمانبندی اجرا را توضیح بدهم» به همه فرصت میدهد گوشیشان را چک کنند. آدمها میتوانند به یک تغییر رأی بدهند، اما انتظارهای متفاوتی از آن داشته باشند. بعد از پیروزی، هر گروه شروع میکند به کشاندن نظم تازه به سمت خواستههای خودش. نتیجه ممکن است چیزی شود که هیچکس دقیقاً وعدهاش را نداده بود. آنوقت کارزار بعدی هم سوژهٔ تازهای پیدا کرده است.
با این حال، نارضایتی فقط یکی از موتورهای تغییر است. آدم میتواند از زندگی لذت ببرد و همزمان بخواهد چیزی خارقالعاده بسازد. کنجکاوی و بلندپروازی به او جهت میدهند؛ پشتکار کمک میکند در میان تردیدها و بعدازظهرهای خستهکننده ادامه بدهد. برای تلاش در راه چیزی که در نظرش ارزشمند است، لازم نیست از زندگی فعلیاش بیزار باشد یا همهٔ قدمها را از قبل بداند.
هرچه مقیاس بزرگتر شود، این کار سختتر میشود. هرکس میتواند برای خودش هدفی انتخاب کند. بلندپروازی مشترک به مذاکره دربارهٔ هدفها نیاز دارد. حاکمی که قدرت در دستش متمرکز شده میتواند مسیری را تحمیل کند، بیآنکه تضمین چندانی باشد که دیگران هم از منافعش سهم ببرند. دموکراسی به همان دیگران حق اظهارنظر میدهد. بخشی از این تردید دربارهٔ قدم بعد، صدای آدمهایی است که دارند میفهمند چیزهای متفاوتی میخواهند.
این پرسش برایم میماند که آیا ما انسانها اصولاً همینطور قضاوت میکنیم. مشکل موجود را بهتر از جایگزینی که فقط در ذهن داریم میشناسیم، و انتخاب مسیر یعنی پذیرفتن احتمال اشتباه. قدری تردید کاملاً منطقی به نظر میرسد. اما آیا عادتِ منتظر ماندن تا دیگری تصمیم بگیرد اجتنابناپذیر است؟ یا آن را آنقدر خوب یاد گرفتهایم که حالا طبیعی به نظر میآید؟
فکر کردن به این احتمال برایم جالب است که بخشی از آنچه سرشت انسان مینامیم، سازگاری با نهادهای اطرافمان باشد. آموزشوپرورش مدرن یکی از جاهایی است که میشود به آن نگاه کرد؛ چون سالهای زیادی از دوران شکلگیری شخصیتمان را در آن میگذرانیم و یاد میگیریم چه چیزی تأیید میشود و چه چیزی دردسر درست میکند.
مدرسهای که بر اساس برنامهٔ زمانی یکسان، تکلیفهای یکسان و پاسخهای تأییدشدهٔ یکسان اداره میشود، میتواند به آدمها کار کردن و کنار هم زندگی کردن را یاد بدهد. شاید فرصت کمتری به آنها بدهد تا تصمیم بگیرند چه چیزی ارزش تلاششان را دارد. کار را تمام کن، بهموقع تحویل بده، منتظر دستور بعدی بمان. اینها عادتهای مفیدیاند. میتوانند به تعریفی بسیار محدود از زندگی یک انسان تبدیل شوند.
چیزی که نگرانم میکند، میزان اعتمادی است که به این ساختار داریم. میخواهیم بچهها آموزش ببینند. سواد، دانش و معلمهای خوب میتوانند دامنهٔ آزادیشان را بسیار گسترش دهند. نمرههای خوب و مدرکهای تحصیلی واقعاً درهایی را به روی آدم باز میکنند. همین موفقیتها پذیرش تعریف این نهاد از پیشرفت را آسان میکند، بیآنکه بپرسیم چقدر جا برای انتخاب یک هدف باقی میگذارد.
دانشآموز ممکن است یاد بگیرد پیش از اینکه بپرسد یک ایده برای خودش اهمیت دارد یا نه، بسنجد که آیا پذیرفته میشود یا نه. با گذشت زمان، ابتکار عمل ممکن است به چیزی تبدیل شود که فقط باید در محدودههای تأییدشده نشانش داد. کنجکاو باش، ولی از موضوع خارج نشو. خلاق باش، ولی یادت نرود نمره چطور حساب میشود. در چنین شرایطی، استقلال شکل نسبتاً محدودی پیدا میکند.
شاید یک نظام مورد اعتماد به همین شکل بتواند همان ارادهای را تضعیف کند که ظاهراً دارد تقویتش میکند. تلاش سر جایش میماند: سالها درس خواندن، کار کردن و به تعهدها عمل کردن پشتکار واقعی میخواهد. آنچه ممکن است ضعیف شود، اعتمادبهنفس برای انتخابِ جهتِ این تلاش است. میتوانیم در دنبال کردن هدفها ماهر شویم، اما برای تعیین کردنشان، بهطرز عجیبی خودمان را مجاز ندانیم.
وقتی تأیید گرفتن مدام به درست انجام دادن کارها گره بخورد، شروع کاری با سرانجام نامعلوم میتواند بیمسئولیتی به نظر برسد. ارزشش هنوز تأیید نشده است. اشتباههایش شاید پیش از اینکه هدفش برای دیگران معنا پیدا کند به چشم بیایند. در این وضع، منتظر اجازه ماندن قابل فهم میشود، حتی وقتی هیچکس رسماً اجازهای را از ما دریغ نمیکند.
از خودم میپرسم چقدر از این عادت با ما وارد زندگی اجتماعی میشود. در قضاوت کردن دربارهٔ تصمیمهایی که برایمان میگیرند باتجربه میشویم، در حالی که انتخاب یک مسیر مشترک میتواند برایمان ناآشنا باشد. سیاستمداری که وعدهٔ یک پاسخ کامل میدهد، خیالمان را راحت میکند: یک نفر دیگر تکلیف را حل کرده است. کار ما این است که بگوییم تأییدش میکنیم یا نه.
بزرگسالی از ما میخواهد زندگیمان را انتخاب کنیم و در شکل دادن به جامعه سهم داشته باشیم. فقط یک سؤال کوچک داریم: نمرهاش را چطور حساب میکنند؟